Tutarlı olmak, evde taş gibi durmak değildir. Tutarlı olmak, çocuğun yarını tahmin edebilmesidir. Aynı kuralın pazartesi de, perşembe de, yorgun akşamda da aynı yönde durmasıdır. Sertlik, sesin ve cezanın kalınlığıdır. İkisi sık karışır. Karışınca ebeveynler ya “ben çok yumuşağım” diye utanır ya “ben çok sertim” diye çekilir. Ev, utanç ile çekilme arasında salınır.
Aile danışmanı ve çocuk gelişim uzmanı olarak baktığım yer, sesin yüksekliği değil, evin tahmin edilebilirliğidir. Çocuk, bağıran ama her gün aynı eşiği gösteren bir evde, fısıldayan ama her gün eşiği değiştiren bir evden daha az kaybolabilir. İdeal olan bağırmak değildir. Anlaşılması gereken, tutarlılığın ton değil yön olduğudur.
Tutarlılık sertlik değildir
Sertlik, çocuğun duygusuna yer açmamaktır. “Sus”, “bitir”, “bir daha göreceksin”… bunlar eşiği gösterir gibi durur. Çoğu zaman eşiği değil, ebeveynin taşmasını gösterir. Taşma, ertesi gün suçluluk ve telafi getirir. Telafi, kuralı deler. Delinen kural, sertliğin tutarlılık olmadığını çocuğa öğretir.
Tutarlılık, duygunun duyulması ve kuralın yerinde kalmasıdır. “İstemeni duyuyorum. Ekran şimdi yok. Saat dörtte bakacağız.” Ses sakin olabilir. Tekrar edilebilir. Tekrar, inatlaşma değildir. Tekrar, evin hatırlatmasıdır. Hatırlatma, her seferinde yeni bir nutuk olmak zorunda değildir. Aynı cümle yeter.
Birçok ebeveyn tutarlılığı “hiç esnememek” sanır. Hiç esnememek, evin gerçek hayatına uymaz. Hasta gün, yolculuk, misafir, sizin bitkinliğiniz vardır. Uymayan çerçeve kırılır. Kırılan çerçeve, “tutarlı olamadım” utancı bırakır. Utanç, ertesi gün ya aşırı sertlik ya tamamen bırakış üretir. İkisinin ortası, az kuralın çoğu gün durmasıdır.
Aynı kural, farklı günler
Çocuk, kuralı bir kez duyunca öğrenmez. Çocuk, kuralın farklı günlerde de durduğunu görünce öğrenir. Pazartesi “diş, kitap, yatış”, salı “bugün özel, geç kalsın”, çarşamba yine diş… bu salınım, çocuğa kuralı değil pazarlığı öğretir. Pazarlık, zekâ belirtisi değildir. Pazarlık, evin değişkenliğine uyumdur.
Farklı günler, sizin de farklı olduğunuz günlerdir. İşten yorgun geldiğiniz akşam, kural daha çok delinir. Delinmesin diye o akşam yeni kural icat etmeyin. Var olan kısa cümleyi kullanın. Yeni kural, yorgun ağızdan çıkar ve unutulur. Unutulan kural, çocuğun zihninde “yine değişti” diye durur.
Eşinizle aynı kuralı farklı günlerde farklı uyguluyorsanız, evde iki takvim vardır. İki takvim, çocuğu iki kapıya gönderir. Ortak dil, aynı kelime olmak zorunda değildir. Aynı yön yeterlidir. Yön, “ekran yemekten sonra” ise biriniz yirmi dakika, diğeriniz on beş diyebilir. Yön, “ekran yok / ekran serbest” uçları değildir.
Kuralı yazmak, unutkanlığa karşı işe yarar. Yazmak, evi kışla yapmak değildir. Yazmak, yorgun akşamda icat etmemektir. Üç kural yeter. On kural, farklı günlerde erir. Eriyen kural, “biz tutarsızız” duygusunu büyütür. Büyüyen duygu, sertlikle telafi edilmeye çalışılır. Sertlik, eriyen kuralı geri getirmez.
Esneklik: hastalık, yolculuk, özel gün
Esneklik, tutarlılığın düşmanı değildir. Adı konmuş esneklik, tutarlılığın parçasıdır. “Hastayken yatış yarım saat kayabilir.” “Yolculukta rutin bozulur, evde yeniden kurarız.” “Doğum gününde pasta var, yarın yine meyve.” Çocuk, istisnanın adını duyunca istisnayı evin yeni anayasası sanmaz.
Adı konmayan esneklik pazarlık olur. “Bu seferlik” cümlesi üst üste gelince çocuk, her günün “bu seferlik” olabileceğini öğrenir. Öğrenme, sizi kötü niyetli göstermez. Öğrenme, evin tekrar eden istisnasını okumaktır. Okunan şey, kuralın kendisinden daha güçlüdür.
Hastalıkta katılık, bakımı zorlaştırır. Ateşli çocuğa aynı dakikada ışığı kapatmak şefkat olmayabilir. Şefkat, o gece yakın durmak ve ertesi sağlıklı günde ritme dönmektir. Dönüş cümlesi önemlidir. “Dün hastaydın, bugün yine kitap ve yatış.” Cümle, hastalığı cezalandırmaz. Cümle, evin iskeletini hatırlatır.
Yolculukta her şeyi evdeki gibi kurmaya çalışmak sizi ve çocuğu gerer. İskelet taşınır: uyku ipucu, tanıdık bir nesne, kısa kapanış. Ayrıntı bırakılır. Eve dönünce “tatildeydik, evde yine böyle” denir. Dönüş, tatili kötülemez. Dönüş, evin eşiğini gösterir.
Çocuk neyi tahmin edebilmeli
Çocuk, her isteğinin evet olacağını tahmin etmez. Çocuk, hayır geldiğinde evin dağılmayacağını tahmin edebilmelidir. Dağılmamak, öfkenin yokluğu değildir. Dağılmamak, öfkenin ardından kuralın ve ilişkinin durmasıdır. Bu tahmin, çocuğun sinir sistemine yer açar. Yer açılınca inatlaşma çoğu zaman incelir. İncelme, her çocukta aynı takvimde olmaz. Takvim vaadi yoktur. Yön vardır.
Tahmin edilebilir ev, sıkıcı ev değildir. Oyun, sürpriz, bayram, park, gülüş durur. Tahmin edilen, sevginin ve eşiğin kaybolmayacağıdır. Sevgi bir gün var bir gün yoksa, çocuk kuralı değil, sizin içinizi okur. İç okumak, çocuğun yaşına ait ağır bir iştir.
Ekran, uyku ve yemek, evde en çok tahmin bozan üç alandır. Üçünü birden aynı hafta “düzenlemek” evi yorar. Birini seçin. O birinin çoğu günde aynı durması, diğerlerine de dolaylı nefes verir. Nefes, sertlikten değil, tekrardan gelir.
Eşler arasında tutarlılık
Tutarlılık tek kişinin kahramanlığı değildir. Biriniz her gün aynı cümleyi kurup diğeri her gün deliyorsa, evde tutarlı olan şey çatışmadır. Çatışma, çocuğa kuralı değil tarafı öğretir. Taraf, tutarlılığın tersidir.
Sakin anda üç soru yeter. Bu kural neden duracak? Hangi günler esneyecek? İkimizden hangimiz uygulamakta zorlanıyor? Zorlanan kişi suçlu değildir. Zorlanan kişi, evin verisidir. Veriye göre kural sadeleşir. Sade kural, iki kişinin de taşıyabileceği kuraldır. Taşınamayan kural, sert konuşulur, yumuşak delinir.
Görüşmelerde bu iskeleti yargısız kuruyoruz. Seanslar Google Meet ve WhatsApp üzerindendir. İş, sizi daha sert ebeveyn yapmak değildir. İş, evin tahmin edilebilir yönünü ikinizin de durabileceği hale getirmektir. Tek görüşmede ev değişmez. Değişen, kuralın icat edilmekten çıkıp tekrara girmesidir.
Tutarlılık, çocuğa dar bir ev vaat etmez. Tutarlılık, çocuğa “bu evde neyin durduğunu biliyorum” duygusu bırakır. Duygu, bağırıştan değil, aynı yönde tekrar eden sakin cümleden gelir. Esneyen günler o yönü bozmaz; adı konduğu sürece yönü gösterir.
Sertlik ile tutarlılığı evinizde ayırmak istiyorsanız aile danışmanlığı sayfasına bakabilirsiniz.