Tek ebeveyn olarak sınır koymak, aynı cümleyi iki kişinin tutmasından daha çok enerji ister. Gün bitince evde “sen söyle, ben de tutayım” diye bakılacak ikinci bir yetişkin olmayabilir. Çocuk hayır duyunca ısrar eder. Siz yorgunsunuzdur. Hayır, bir kez daha söylenir veya bir kez daha incelir. İncelen sınır, ertesi gün daha çok ısrar getirir.
Bu yazıyı acıma ile yazmıyorum. Tek ebeveynlik, eksik bir ev ilanı değildir. Tek ebeveynlik, evin kapasitesinin farklı dağıldığı bir düzendir. Aile danışmanı ve çocuk gelişim uzmanı olarak baktığım yer, sizi kahraman ilan etmek veya yetersiz görmek değildir. Baktığım yer, sınırın evde nasıl durduğu ve sizin nerede tükendiğinizdir.
Tek başına sınır koymak neden yorar
Sınır, yalnızca kelimedir sanılır. Sınır, bedendir: durmak, tekrar etmek, çocuğun öfkesine eşlik etmek, sonra evin ritmine dönmek. İki ebeveyn varken bu yük nöbetleşebilir. Tek başınayken nöbet, günün her saatidir. Gece uyanması, sabah çıkış, ödev, ekran, banyo… her “hayır” aynı omuzdadır.
Yorgunluk, sınırı iki uçtan bozar. Bir uçta aşırı sertlik vardır: günün bütün öfkesi tek bir “hayır”da patlar. Diğer uçta vazgeçiş vardır: “ne halleri varsa görsünler.” İkisi de evde belirsizlik üretir. Belirsizlik, çocuğa “bugün hangi evdeyiz?” sorusunu bırakır. Ev aynı evdir. Duran kişi değişkendir.
Değişkenlik, sizi kötü ebeveyn yapmaz. Değişkenlik, kapasitenin dolduğunu söyler. Kapasite dolunca sınır konuşulmaz, sınır hayatta kalır veya kaybolur. Kaybolan sınır, çocukta “kazandım” duygusu bırakmaz. Çocukta “bu evde kural rüzgâra bağlı” duygusu bırakır. Rüzgâr, çocuğu da sizi de yorar.
Tutarlılık merhametsizlik değildir
Tek ebeveynde tutarlılık, “her zaman taş gibi duracağım” demek değildir. Tutarlılık, az kuralın çoğu gün aynı durmasıdır. Üç kural yeter: uyku, güvenlik, evin temel ritmi. On kural, tek kişinin gününde delinir. Delinen kural, hiç yoktan daha çok gürültü çıkarır.
Merhamet, her isteğe evet demek değildir. Merhamet, çocuğun öfkesine yer açıp kuralı yerinde bırakmaktır. “Ekran şimdi yok. İstemeni duyuyorum. Saat dörtte bakacağız.” Cümle kısa. Tekrar edilebilir. Uzun nutuk, yorgun ağızdan çıkar ve çocuğu ikna etmez. İkna, sınırın işi değildir. Sınırın işi, evin eşiğini göstermektir.
Bazı günler esnersiniz. Hastalık, yolculuk, sizin bitkinliğiniz. Esneyen günü çocuğa “artık böyle” diye satmayın. “Bugün geç kaldık, yarın yine eski saatteyiz” yeter. Çocuk, istisnanın adını duyunca istisnayı kural sanmaz. Adı konmayan istisna, ertesi gün pazarlık olur.
Tutarlılık, diğer ebeveyn varsa onun evini denetlemek değildir. Sizin evinizde duran kural, sizin evinizin kuralıdır. Diğer ev farklı işleyebilir. Fark, çocuğa “o ev yanlış” diye çevrilmez. Çeviri, çocuğu haberciliğe ve taraf tutmaya iter. Sizin işiniz, kendi evinizde tahmin edilebilir durmaktır.
Destek ağı: kim, ne kadar, nasıl
Tek ebeveynlik, her işi tek kişinin götürmesi zorunda olduğu anlamına gelmez. Büyükanne, dede, komşu, kreş, okul, ücretli destek, bir arkadaş… kim varsa adı konur. “Kimse yok” bazen doğrudur. Bazen de istemeyi bırakmış olmaktır. İkisi ayırt edilir. Ayırt edilmeden ev, kahramanlık hikâyesine sıkışır. Hikâye, sizi yorar; çocuğa da gergin bir ev bırakır.
Yardımı somut isteyin. “Yorgunum” belirsizdir. “Çarşamba akşamı banyo ve hikâyeyi sen al”, “pazar sabahı iki saat evde olmayacağım” durur. Somut istek, karşı tarafın “ne yapacağım” boşluğunu kapatır. Boşluk kapanınca yardım daha sık gelir. Gelmezse de netleşir: bu kişi bu işi taşımıyor. Netlik, hayal kırıklığını kişilik savaşına çevirmez.
Destek ağı, sizin yerinize ebeveyn olmaz. Destek, sizin nefes almanızı sağlar. Nefes, sınırın ertesi gün durması içindir. Desteksiz kahramanlık, bir süre evi ayakta tutar. Sonra sınır ya sertleşir ya kaybolur. İkisinin ortası, evin gerçek listesini paylaşmaktır.
Çocuğa “ben her şeyi tek başıma yapıyorum, biraz da sen…” yükü konmaz. Çocuk, evin ortağı değil, evin çocuğudur. Yaşına uygun küçük işler olabilir. Küçük iş, evin duygusal muhasebesi değildir. Muhasebe yetişkindedir.
Çocuğun diğer ebeveyni varsa
Diğer ebeveyn hayattaysa ve ilişkideyse, çocuk iki ev arasında gider. Sınır konuşması, diğer ebeveyni kötülemeye dönüşmesin. “Babanız/anneniz koymuyor, ben koyuyorum” cümlesi, sizi haklı göstermez. Çocuğu iki kapı arasında bırakır. Kapılarınız farklı olabilir. Fark, çocuğun kucağında yarıştırılmaz.
İletişim mümkünse, üç başlıkta ortak zemin aranır: sağlık, okul, güvenlik. Zemin bulunamazsa sizin eviniz yine durur. Durmak, diğer evi kontrol etmek değildir. Durmak, çocuğun sizinle geçirdiği zamanda dünyanın tahmin edilebilir kalmasıdır.
Çocuk, diğer evden “orada her şey serbest” diye geldiğinde öfkeniz anlaşılır. Öfkeyi çocuğa dökmek, diğer ebeveyne gitmez. Çocuğa gider. Eve dönüş ritüeli işe yarar: kısa kucak, bildik yemek, bildik yatış. Ritüel, diğer evi silmez. Ritüel, sizin evinizin eşiğini hatırlatır.
Evde işe yarayan duruş
Az kural, kısa cümle, tekrar, onarım. Dört parça. Öfkeniz taşarsa onarım sizin evinizde de geçerlidir. “Sesim yükseldi. Kural duruyor. Özür dilerim.” Tek ebeveyn, özür dileyecek ikinci bir yetişkin bekleyemez. Özür, sizin cümlenizdir. Özür, sınırı iptal etmez.
Görüşmelerde evin yükünü ve sınırın delindiği saatleri haritalıyoruz. Yargısız alan. Sizi acımıyorum, sizi yarıştırmıyorum. İş, evinizin kapasitesine uyan bir çerçeve kurmaktır. Seanslar Google Meet ve WhatsApp üzerindendir. Çerçeve, her gün kusursuz işlemez. Çerçeve, çoğu gün aynı yöne bakmanızı sağlar.
Bazı akşamlar sınır durmaz. Durmayan akşam, evin bütün hikâyesi olmak zorunda değildir. Sabah cümle yeniden kurulur. Yeniden kurmak, dünü silmek değil, evin yönünü hatırlatmaktır. Yön durdukça çocuk, sizin yorgun gecenizi evin anayasası sanmaz.
Tek başına sınır koymak yorucudur. Yorucu olan, sizin yetersizliğiniz değil, evin tek omza binmesidir. Omza yardım değdiğinde sınır daha az bağırır. Bağırmayan sınır, çocuğa da size de daha çok yer bırakır.
Kendi evinizde duracak bir çerçeve kurmak istiyorsanız aile danışmanlığı sayfasına bakabilirsiniz.