Çocuğun önünde hiç tartışmamak gerçekçi değildir. Evde iki yetişkin varsa ses, bakış ve gerilim bazen taşar. Asıl soru, tartışmanın olup olmadığı değil, sonrasında çocuğun ne gördüğüdür. Tartışma havada asılı kalırsa çocuk onu kendi üzerine alır. Onarım görünürse çocuk şunu öğrenir: evde kızgınlık olabilir ve sonra tamir edilir.
Aile danışmanı ve çocuk gelişim uzmanı olarak sık duyduğum cümle şudur: “Çocuk duymadı, odadaydı.” Çocuk duymasa bile yüzleri, kapı sesini, yemeğin suskunluğunu okur. Küçümsemeden, abartmadan ilerlemek gerekir. Bu yazı, tartışmayı silmek için değil, çocuğun gördüğü bir onarım kurmak içindir.
Tartışmayı yok saymak çocuğu sakinleştirmez
Birçok ebeveyn, tartışmadan sonra “bir şey olmadı” der. Ses normale döner, konu kapanmış gibi yapılır. Çocuk için kapanmış olan konu değil, konuşulmayan gerilimdir. Konuşulmayan gerilim, çocuğun zihninde hikâye üretir. “Ben yüzünden mi?”, “Yine mi ayrılacaklar?”, “Kime yanaşmalıyım?”
Yok saymak, çocuğu korumak gibi durur. Korunan şey çoğu zaman yetişkinin utancıdır. Utanç anlaşılır. Yine de çocuğun ihtiyacı, gerçeğin tamamı değil, güvenin geri geldiğine dair kısa bir işarettir. İşaret, uzun bir itiraf değildir. İşaret, iki yetişkinin aynı odada, sakin sesle, birbirine ve çocuğa dönebilmesidir.
Onarım, tartışmanın haklısını ilan etmez. Onarım, ilişkinin devam ettiğini gösterir. Çocuk için ilişki, kimin kazandığı değil, evin dağılmadığıdır. Dağılmamak, her şeyin unutulduğu anlamına gelmez. Dağılmamak, kırgınlığın çocuğun omzuna bırakılmadığı anlamına gelir.
Yaşa göre onarım dili
Yaş, anlatının uzunluğunu belirler. Küçük çocuk, neden–sonuç zincirini taşıyamaz. İki–üç yaşında kısa ve somut yeter: “Az önce sesimiz yükseldi. Şimdi sakiniz. Sen güvendesin.” Sarılma, bakış, aynı odada oturmak cümleden daha çok iş görür. Uzun açıklama, çocuğu sakinleştirmez; uyarır.
Okul öncesi dönemde çocuk, “kavga” kelimesini tanır. “Kızgındık, sonra konuştuk, barıştık” çerçevesi yeter. Ayrıntı gerekmez. “Babanız/anneniz haksızdı” cümlesi onarım değil, taraf tutturmadır. Çocuk barışı değil, kimin suçlu olduğunu öğrenir.
İlkokul çağında çocuk daha çok soru sorar. Soruya dürüst ve sınırlı cevap verilir. “Parayla ilgili bir konuda anlaşamadık. Bu büyüklerin işi. Seninle ilgili değil. İkimiz de seni seviyoruz.” Üç cümle yeter. Dördüncü cümle genelde fazla bilgi taşır. Fazla bilgi, çocuğu yetişkin toplantısına alır.
Ergende dürüstlük artar, ayrıntı yine sınırlı kalır. “Tartıştık, sesimiz yükseldi, bu doğru değildi. Konuyu ikimiz çözeceğiz. Senden arabulucu olmanı istemiyoruz.” Ergen, evin havasını zaten bilir. Saklamak güven kırar. İçeriği dökmek ise evlatlığı bozar. Orta yer, saygı ve sınırdır.
Yetişkin çatışmasının ayrıntısı çocuğa ait değildir
Onarım, evliliğin muhasebesi değildir. Maaş, kayınvalide, eski kırgınlık, yatak odası, “senin ailen” cümleleri çocuğun kucağına konmaz. Çocuk çevirmen değildir. “Annenize söyleyin, ben onunla konuşmuyorum” cümlesi, onarımın tersidir. Çocuğu mesaja çevirir.
Ayrıntıyı saklamak yalan söylemek değildir. Ayrıntıyı saklamak, çocuğun yaşına uygun yükü seçmektir. Çocuk “neden bağırdınız” diye sorduğunda “büyüklerin işi, seninle ilgili değil” demek yeterlidir. Merak devam ederse cümle tekrar edilir. Tekrar, kaçınma değil, sınırdır.
Bir ebeveyn diğerini çocuğun önünde küçültürse, onarım tek başına tamir etmez. Önce o küçültme durur. “Anneniz abartıyor” veya “babanız hiç anlamıyor” cümleleri, çocuğa evin bir yetişkinini indirgeme izni verir. İzin, ileride size de döner. Onarım, eşinizi çocuğun gözünde ayağa kaldırmayı da içerir. Bu, her şeyde haklı olduğunuz anlamına gelmez. Çocuğun iki ebeveynine de yaslanma hakkını korumak anlamına gelir.
Onarımın görünen hali
Onarımın çocuğun görmesi iyidir. Gizli barış, çocuğun zihnindeki sahneyi değiştirmez. Görünen onarım abartılı bir tiyatro olmak zorunda değildir. Aynı odada oturmak, kısa bir “özür dileriz, sesimiz yükseldi”, birbirinize bakabilmek yeter. Sahte gülüş gerekmez. Sahte gülüş, çocuğun radarına takılır.
Sıra şöyle olabilir. Önce ikiniz sakinleşirsiniz. Çocuk henüz konuşmanın muhatabı değildir. Sonra çocuğun yanına gidersiniz. Kısa cümle. Gerekirse beden: el, omuz, kucak. Sonra evin ritmi devam eder: yemek, kitap, uyku. Ritmin devamı, çocuğa “dünya durmadı” der. Dünya durmadıysa çocuk kendi üzerine daha az hikâye yazar.
Özür, çocuktan dilenmek değildir. “Seni korkuttuk, bu bizim işimizdi” yeter. Çocuktan “tamam mı?” diye onay almak, onu hakem yapar. Onay çocuktan değil, evin durulmasından gelir. Durulma birkaç saat sürebilir. Aceleye gerek yoktur. Gecikmiş onarım, hiç yoktan iyidir.
Biriniz henüz konuşacak halde değilse, diğeriniz tek başına da kısa bir çerçeve verebilir: “Az önce kızgındık. Konuyu sonra konuşacağız. Sen güvendesin.” Eşinizi suçlamadan. Eksik onarım, yanlış onarımdan daha az zarar verir. Yanlış onarım, çocuğa bir ebeveyni şikâyet etmektir.
Sonra evde ne değişir
Tek bir onarım, evin tartışma biçimini değiştirmez. Değiştiren, tekrar eden kapanıştır. Çocuk, sesin yükseldiğini ve sonra tamir edildiğini birkaç kez görürse, gerilim felaket olmaktan çıkar. Felaket olmayınca davranış da çoğu zaman yumuşar: uykuya dalmak, altını kaçırmamak, içine kapanmamak. Her çocukta aynı tablo yoktur. Yine de evin kapanışı, çocuğun sinir sistemine işaret verir.
Evin tartışması sık ve onarımsızsa, çocuğun davranışı “inat” diye okunabilir. Çoğu zaman inat değil, evin havasına uyumdur. Uyumu davranış diye düzeltmek, nedeni yerinde bırakır. Neden, çocuğun karakteri değil, evin kapanmayan döngüsüdür.
Görüşmelerde bu döngüyü yargısız haritalıyoruz. Hangi cümle ateşi büyütüyor, çocuk o sırada nerededir, onarım hangi yaşta hangi cümleyle durur. Seanslar Google Meet ve WhatsApp üzerindendir. İş, tartışmayı evden silmek değildir. İş, tartışmanın çocuğun omzunda kalmamasıdır.
Çocuğun önünde yükselen ses utanç üretebilir. Utancı gizlemeye çalışmak yerine görünür bir tamir koymak, evde daha fazla güven bırakır. Güven, hiç tartışmamaktan değil, tartışmanın kapanmasından gelir.
Onarım dilini evinize uydurmak istiyorsanız aile danışmanlığı sayfasına bakabilirsiniz.