Boşanma veya ayrılık, evin yetişkin kararıdır. Çocuk o kararın nedeni değildir. Yine de çocuk, evin dağılma biçimini bedeninde taşır. Ne söylendiği, neyin söylenmediği, kimin kime mesaj götürdüğü ve bakımın tutup tutmadığı… bunlar hukuki dosyadan ayrı, evin içindeki işlerdir.
Bu yazıyı aile danışmanı ve çocuk gelişim uzmanı olarak yazıyorum. Avukat değilim. Velayet, nafaka, protokol ve mahkeme süreçleri hakkında yönlendirme yapmam. O başlıklar hukukçunuzundur. Burada durduğum yer, çocuğun evde duyduğu dil ve taşıdığı roldür. Dil ve rol, dosyadan bağımsız olarak çocuğun güvenini etkiler.
Çocuğun işi haber taşımak değildir
Ayrılıkta iletişim kopunca çocuk, en yakın kurye gibi durur. “Babanıza söyleyin, bu hafta sonu alamam.” “Annenize sorun, çantayı neden koymamış.” “Ona deyin ki…” Bu cümleler pratik gibi görünür. Çocuk için pratik değil, sadakat sınavıdır. Sınavda doğru cevap yoktur. Her cevap bir ebeveyni incitebilir.
Haberci rolü, çocuğu olgun göstermez. Çocuğu iki evin arasına sıkıştırır. Sıkışan çocuk bazen her iki tarafa da “iyi haber” uydurur. Uydurma yalan değil, barış çabasıdır. Barış çabası, yetişkinin işidir. Çocuğun işi, iki evde de çocuk kalabilmektir.
Mesajı çocuğa vermeyin. Yazın, arayın, üçüncü bir yetişkin kanal kullanın. Kanal yoksa bile çocuk kanal değildir. “Bunu büyükler konuşur” cümlesi kısa ve nettir. Tekrar edilebilir. Tekrar, kaçınma değil, çocuğu koruyan sınırdır.
Bir ebeveyni diğerine şikâyet etmek de haberci rolünün akrabasıdır. “Anneniz/babanız yüzünden böyle oldu” cümlesi, çocuğa evin yıkımını bir kişiye yükleme izni verir. İzin, çocuğun o kişiyi sevmesini zorlaştırır. Zorlaşan sevgi, ileride size de döner. Çocuk iki ebeveynine de yaslanma hakkını taşır. Hakkı, sizin kırgınlığınızdan bağımsızdır.
Evde konuşulacaklar, konuşulmayacaklar
Konuşulacak olan, çocuğun hayatını etkileyen somut değişikliktir. Nerede uyuyacak, okula kim götürecek, bayramda ne olacak, eşyası hangi evde duracak. Bunlar, yaşa uygun kısa cümlelerle söylenir. “İkimiz de seni seviyoruz. Artık iki evde yaşayacağız. Bu senin suçun değil.” Üç cümle, birçok yaşta iskelet olur. Ayrıntı yaşa göre eklenir; evliliğin muhasebesi eklenmez.
Konuşulmayacak olan, diğer ebeveynin kusur listesidir. Para, ihanet, kayınvalide, “ben senin için dayandım” cümleleri çocuğun kucağına konmaz. Çocuk sırdaş değildir. Sırdaş yapılan çocuk, kendi yasını yaşayamaz. Yasın yerini sadakat alır.
Haberi ne zaman vereceğiniz, ailenin takvimine ve hukuki sürece göre değişir. Erken ve belirsiz konuşmak çocuğu bekleyişte bırakır. Geç ve sürpriz konuşmak güveni sarsar. İkisinin ortası, mümkün olduğunca iki ebeveynin birlikte, aynı cümleyle konuşmasıdır. Birlikte konuşulamıyorsa, en azından cümleler çelişmesin. Çelişen cümle, çocuğu hakem yapar.
Çocuk soru soracaktır. Her soruya uzun cevap gerekmez. “Neden ayrıldınız?” sorusuna “büyüklerin kararı, seninle ilgili değil, ikimiz de seni seviyoruz” yeter. Merak devam ederse cümle tekrar edilir. Dördüncü cümlede çoğu zaman fazla ayrıntı vardır. Fazla ayrıntı, çocuğu evliliğin içine çeker.
Bakımın tutarlı kalması
Ayrılıkta ev değişir. Çocuğun ihtiyacı, değişenin içinde tanıdık bir ritimdir. Yatış saati, okul çantası, ilaç, ekran sınırı, yemek düzeni… bunlar “küçük şey” değildir. Küçük şeyler, çocuğun sinir sistemine “dünya tamamen dağılmadı” der.
İki evde kurallar birebir aynı olmak zorunda değildir. Aynı olmak zorunda olan, bakımın devamıdır: aç kalmamak, uykusuz bırakılmamak, okulun aksatılmaması, sevginin şartlı olmaması. Bir evde her şey serbest, diğer evde her şey yasaksa, çocuk yine iki kapı arasında kalır. Kapılar hukuken ayrı olsa da çocuk tek kişidir.
Tutarlı bakım, diğer ebeveyni cezalandırma aracı değildir. “O evde yapmıyorsa ben de yapmam” cümlesi, çocuğu iki yetişkinin hesabına sokar. Hesap yetişkinlerindir. Çocuk, hesabın para birimi değildir. Sizin evinizde duran kural, sizin evinizin kuralıdır. Diğer evi çocuğun ağzından denetlemek, haberciliği yeniden açar.
Suçluluk ve “kimin yüzünden”
Birçok çocuk ayrılığı kendi davranışına bağlar. “Kavga etmeseydim”, “notlarım iyi olsaydı”, “daha uslu olsaydım.” Bu düşünceyi duymasanız da evde dolaşır. Dolaşmasın diye açık cümle gerekir: “Bu sizin kararınız değil, bizim kararımız. Sen yüzünden olmadı.” Cümle bir kez yetmeyebilir. Tekrar, abartı değil, çocuğun yaşına uygun hatırlatmadır.
Yetişkin suçluluğu da evde dolaşır. Suçluluk, çocuğa sınırsız evet, hediye yağmuru veya diğer ebeveyni kötüleme olarak çıkabilir. Bunlar suçluluğu azaltmaz. Çocuğa belirsizlik ve taraf tutma yükü ekler. Suçluluk varsa, o duygu yetişkinler arasında veya danışmanlıkta durur. Çocuğun omzuna konmaz.
Hukuki işler ayrı, ev dili ayrı
Mahkeme, protokol, görüş günü ve resmi yazışma hukukçunuzun alanıdır. Ben o alanda yorum yapmam, strateji önermem, “haklısınız” demem. Evde konuşulacak dil ise başka bir iştir. Dil, çocuğu habersiz bırakmamak, habercilikten çıkarmak ve bakımın devamını korumaktır.
Bu iki iş karışırsa çocuk, dosyanın parçası gibi durur. Dosyanın parçası olmak, çocuğun yaşına ait değildir. Çocuk, iki ev arasında giden bir evrak değil, büyüyen bir kişidir. Kişi, çevirmen, tanık veya silah olmaz.
Görüşmelerde yargısız bir alan kuruyoruz. Taraf tutmuyorum. Evliliğin bitişini veya devamını vaat etmiyorum. İş, çocuğun rolünü geri almak, yaşa uygun cümleyi kurmak ve iki evde de çocuk kalabileceği bir ritim konuşmaktır. Seanslar Google Meet ve WhatsApp üzerindendir. Hukuki kararlar orada alınmaz. Alınan, evde duracak dildir.
Okul ve kreş, evdeki değişimi duyan ikinci yerdir. Öğretmene kısa ve sakin bir bilgi yeter: evde bir ayrılık süreci var, çocuğun ritmi değişebilir. Ayrıntı, öğretmenin kucağına da konmaz. Konan şey, çocuğun o ortamda anlaşılması için gereken kadardır. Gerekenden fazlası, evin muhasebesini dışarı taşır.
Ayrılık yorucudur. Yorucu olanın içinde çocuğu korumak, kusursuz ebeveyn olmak değildir. Koruma, birkaç net sınırdır: çocuk haberci değil, suçlu değil, taraf değil. Sınır durduğunda ev değişse de çocuk, iki yetişkinin de ona yer açtığını duyabilir.
Boşanma sürecinde evin dilini sakinleştirmek istiyorsanız aile danışmanlığı sayfasına bakabilirsiniz.