Öfke yükselince birçok evde aynı cümle çıkar: “Odanıza gidin.” Cümle, kısa vadede gürültüyü keser. Uzun vadede çocuk odayı ya ceza evine ya da kaçış kalesine çevirir. İkisi de sakinleşme değildir. Sakinleşme, çocuğun bedeninin yavaşlamasına yer açmaktır. Ceza, çocuğu ilişkiden çıkarmaktır. İkisi aynı kapıdan girse de evde farklı işler.
Aile danışmanı ve çocuk gelişim uzmanı olarak bu ayrımı sık kuruyorum. Oda, utandırma aracı olmak zorunda değildir. Oda, güvenli bir durak da olabilir. Durak olması, kapının çarpılması ve “yüzünü görmeyeyim” cümlesiyle olmaz. Durak olması, önceden konuşulmuş, utandırmayan, sizin de eşlik edebileceğiniz bir çerçeve ister.
Oda neden ceza gibi işler
Ceza gibi işleyen oda, çoğu zaman kriz anında icat edilir. Ses yükselir, siz taşıyamazsınız, çocuk kapı dışına itilir. İtilen çocuk, “beni istemiyorlar” diye okuyabilir. Okuma, yaşa göre değişir. Küçük çocuk, odayı terk edilme gibi duyabilir. Daha büyük çocuk, odayı aşağılanma veya intikam yeri gibi kullanabilir.
Odanın ceza olması, sürenin uzunluğundan çok tondan gelir. “Utan”, “düzelene kadar çıkma”, kapının kilitlenmesi, karanlıkla korkutma… bunlar sakinleştirmez. Bunlar, utancı kuralın yerine koyar. Utanç, davranışı kısa süre durdurabilir. Utanç, çocuğa “öfkemle evde duramam” da öğretir. Öğrenilen şey, duygunun ev dışına atılmasıdır.
Eşler bu sahnede ayrışınca oda daha çok ceza olur. Biriniz “gitsin düşünsün”, diğeri “yazıktır, yalnız kalmasın” der. Çocuk, odanın anlamını kimin sesinden öğreneceğini seçer. Seçim, yine iki kapıdır. İki kapı, odayı evin ortak aracı olmaktan çıkarır.
Sakinleşme alanı nasıl kurulur
Sakinleşme alanı, krizden önce adlandırılır. Ad, “ceza odası” değildir. Ad, “sakin köşe”, “nefes yeri”, çocuğun bildiği bir minder, bir kitap, bir peluş olabilir. Yer, her zaman yatak odası olmak zorunda değildir. Yatak odası uykunun yeridir. Uyku yeri ile ceza yeri karışırsa gece yatışı da gerilir.
Alanın işi, çocuğu evden çıkarmak değil, uyarımı düşürmektir. Uyarım yüksekken nutuk işe yaramaz. “Şimdi odanda sakinleş, sonra konuşuruz” cümlesi, kapıyı silah gibi kullanmadan durabilir. Cümlenin arkasında sizin duruşunuz vardır: ben buradayım, bu ev seni atmaz, şu an bedenimizin yavaşlaması gerekiyor.
Küçük yaşta çocuk o alana yalnız gönderilmez. Yalnızlık, sakinleşme değil terk gibi durur. Siz yanında oturabilirsiniz. Oturmak, öfkeyi ödüllendirmek değildir. Oturmak, bedenin yavaşlamasına eşlik etmektir. Daha büyük çocuk, kısa bir süre yalnız kalmayı isteyebilir. İstek, onun alanıdır. İstek yokken zorla yalnız bırakmak, alanı cezaya çevirir.
Süre, saate kilitlenmek zorunda değildir. “Beş dakika düşün” cümlesi, küçük çocukta zamanı anlamaz. Anlaşılan, yüzünüzün sertliği ve kapının sesidir. Süre yerine işaret koyun: nefes, su, bedenin inişi. İniş görünce konuşma gelir. Konuşma, vaaz değil, kısa bir onarımdır.
Kapıyı kapatmak ne anlatır
Kapı, güvenlik için kapanabilir: fırlatılan bir nesne, kardeşe zarar, sizin bedeninizin taşmaması. Güvenlik kapısı ile “seni görmeyeyim” kapısı aynı değildir. Fark, cümlede durur. “Şimdi güvenli olalım, kapı açık kalabilir, ben dışarıdayım” başka bir evdir. “Defol odana” başka bir evdir.
Kilit, çoğu evde son çare gibi durur. Kilit, çocuğa hapishane imgesi bırakabilir. İmge, öfkeyi söndürmez; öfkeyi içeri kapatır. İçeri kapanan öfke, oda dağıtmak, eşya kırmak, kendi bedenine yönelmek olarak çıkabilir. Çıkan şey “düzeldik” değildir.
Kapıyı siz çarpıyorsanız çocuk da çarpmayı öğrenir. Çarpma, sınır değildir. Çarpma, taşmanın sesidir. Taşma olduktan sonra onarım gerekir. Onarım: “Kapıyı çarptım, bu evde eşyaya zarar vermiyoruz. Seninle yine konuşacağız.” Onarım, odayı ceza evinden çıkarır. Onarılmazsa oda, evin korkulan odası olur.
Yaş ve güvenlik
İki yaşındaki çocuk, odaya gönderilince durumu “ben kötüyüm” diye yutabilir. Okul öncesi çocuk, oyunu ve peluşu sakinleşme aracı yapabilir. Okul çağı çocuk, “yalnız kalayım” isteyebilir. Yaş, aynı cümlenin farklı duyulmasıdır. Aynı cümleyi her yaşa yapıştırmak, evde tek araç sanmaktır.
Güvenlik her yaşta önde durur. Cam, merdiven, kardeş, kesici, sizin taşıyamadığınız öfke… bunlar oda oyunundan önce gelir. Güvenlik için odayı kullanmak ile çocuğu utandırmak için odayı kullanmak ayrılır. Ayrım yapılmazsa ev, “oda” kelimesini silah diye saklar.
Tıbbi bir tablo, gelişimsel bir zorlanma veya evde sık tekrarlayan zarar varsa yalnızca ev içi yöntem yetmeyebilir. Danışmanlık, muayenin yerini tutmaz. Danışmanlık, evin bu sahneyi nasıl okuduğunu konuşur.
Eşler aynı sahneyi farklı okuyunca
Biriniz odayı disiplin, diğeri odayı gönül koyma diye görür. Görüş ayrılığı, kriz anında çocuğun önünde çözülmez. Çözülürse çocuk, odayı kimin kapısından okur. Okunan şey sakinleşme değil, ebeveyn yarışıdır.
Sakin anda üç soru yeter. Odayı ne için kullanıyoruz, çocuk o anda yalnız kalınca ne oluyor, kapı kapanınca evde kim rahatlıyor? Rahatlayan yalnızca sizseniz, araç sizin taşmanızı boşaltıyor olabilir. Boşaltmak, çocuğun öğrenmesi değildir. Öğrenme, öfkenin evde durabilecek bir yolu olmasıdır.
Görüşmelerde bu sahneyi yargısız haritalıyoruz. Kim kimi odaya yolluyor, çocuk kapının arkasında ne yapıyor, dönüşte onarım var mı. Seanslar Google Meet ve WhatsApp üzerindendir. İş, odayı yasaklamak değildir. İş, odayı utanç kapısı olmaktan çıkarıp sakinleşme alanı yapabilecek bir dil kurmaktır.
Oda, evin parçasıdır. Parça, çocuğu evden atmak için değil, evde kalabilmek için kullanılırsa işe yarar. Kalabilmek, her isteğe evet demek değildir. Kalabilmek, öfkenin de evde bir yeri olmasıdır.
Odaya gönderme ile sakinleşme alanını ayırmak istiyorsanız aile danışmanlığı sayfasına bakabilirsiniz.