Çocuğunuz çişini oturağa veya klozete yapıyor, kakasını günlerce bekletip bez istiyor olabilir. Ya da ikisini de bezde rahatça yapıp lazımlığa gelince kilitleniyor olabilir. Köşeye çekilir. Parmak uçlarında gerilir. “Kaka yok” der. Sonra bez giyilir, rahatlama gelir. Evde “yarı yarıya başardık” hissi oluşur. Çiş vardı ya, kaka da gelir denir. Gelmez. Tablo inat diye okunursa ev gerilir. Tutma çoğu zaman inat değildir. Bedenin kendini koruma yoludur.
Çocuk gelişim uzmanı ve aile danışmanı olarak bu kalıbı “sizi kandırıyor” diye okumam. Çocuk tanıdık yerde gevşer. Oturak henüz o yer değildir. Google Meet veya WhatsApp görüşmesinde önce ağrıyı, korkuyu ve evin temposunu ayırırım. Üçü birden de durabilir. Ayırmak, planı değiştirir.
Bezde rahat, oturakta durma ne söyler
Bez yumuşak, sıcak, tanıdıktır. Çocuk yatar, oynar, köşeye gider, kimse bakmaz. Kaka orada “iş” gibi durmaz. Oturak veya klozet ise soğuk, açık, yüksek, bazen yankılıdır. Siz karşısınız. “Hadi” sesi vardır. Beden bu sahnede tutulur.
Çiş kısa sürer. Kontrol hissi yüksektir. Kaka bekler, ıkınma ister, koku yayar, bazen acıtır. Çocuk ikinci işi başkasının gözü önünde yapmak istemeyebilir. Özellikle sifon, düşme korkusu veya uzun oturtma varsa kaka evin en korunaklı yerine kaçar: beze.
Köşeye çekilme, “kaka yok” deme, sonra bez isteme tanıdık bir zincirdir. Zincir, çocuğun sizi yenmesi değildir. İç duyum gelmiştir. Güvenli yer aranır. Güvenli yer hâlâ bezdir.
Bu tablo “çiş tamam, kaka da olur” diye kutlanmasın. İki iş aynı değildir. Çişin gelmesi, kakanın da geleceği anlamına gelmez. Ayrı iş, ayrı tempo ister.
Ağrı ve kabızlık hekimden sonra gelir
Ağrılı kaka, tuvaleti düşman yapar. Düşman yerde çocuk durmaz. Durmayınca tutar. Tutunca kaka daha sertleşir. Sert kaka daha çok acıtır. Döngü evde “biraz daha otursun” diye kırılmaz.
Kan, ağrı, şiş karın, ıkınırken ağlama, günlerce kaka gelmemesi, ani değişiklik, kilo kaybı veya genel halin bozulması varsa sıra pediatriste aittir. Kabızlık şüphesinde de hekim öndedir. Ben tanı koymam. Davranış planını ağrının üstüne kurmam.
Hekim çerçevesi içinde beslenme ve su genel bir destek olabilir. “Şu kadar yedirin, şu kadar içirin” diye reçete yazmam. Her çocuğun tıbbi tablosu farklıdır. Aile hekime ne yediğini, ne kadar su içtiğini, kakanın nasıl durduğunu düzgün götürür. Evde yemek savaşı tuvalet savaşına eklenmez. Zorla yedirmek, ikinci bir kontrol alanı açar.
Ağrı durulmadan oturağı “artık burada yapacaksın” diye dayatmak, acı hatırasını güçlendirir. Önce beden rahatlar. Sonra yer konuşulur.
Zorla oturtmak neden kapatır
Zorla oturtmak ve uzun süre bekletmek sık denenen yoldur. On beş dakika kapalı kapı, telefon videosuyla oyalama, “çıkana kadar kalkma”. Beden boşalmayı görev gibi yaşar. Görev bitmeyince çocuk hem sizden hem tuvaletten uzaklaşır.
Ceza, kıyas, ödülün geri alınması da aynı iklimi üretir. “Büyük çocuklar beze yapmaz.” “Ablan oturuyor.” Çocuk kakanın kendisine ait olduğunu unutur. İş, sizin yüzünüzü yönetmeye döner. Yüz telaşlıysa tuvalet tehdit yeridir. Tehdit yerinde gevşemez.
Bez isteğini “şımartıyorsun” diye okumak da kapatır. Bez, o anda köprü olabilir. Köprü utanç değildir. Geçiştir. Geçidi bir gecede yakmak, çocuğu tuvaletsiz ve bezsiz bırakır. İkisiz kalan beden daha çok tutar.
Sifonu habersiz çekmek, iş bitmeden basmak, kakanın “kaybolduğu” korkusunu büyütebilir. Ses ayrı çalışılır. İş ayrı durur. İkisini aynı anda zorlamak, oturağı iki kez düşman yapar.
Köprü: tempo, yer ve seçim
Köprü, çocuğun bildiği rahatlığı utandırmadan yeni yere taşımaktır. Kimisinde bezle oturak yan yana durur. Kimisinde kaka önce bezde, tanıdık köşede, sonra bez lazımlığın üstünde konuşulur. Sıra eve ve çocuğa göre değişir. Tek doğru merdiven yoktur. Doğru olan, çocuğun elinden tüm güvenli yeri bir anda almamaktır.
Oturma kısa ve isteğe bağlıdır. Kitap, sizin yakında olmanız, ayakların basması işe yarayabilir. Video ile oyalayıp “çıkana kadar” beklemek, oturmayı görev yapar. Görev, korkuyu uzatır.
Tempo evin yüküyle çakışmasın. Yeni kardeş, hastalık, seyahat, kreşin ilk haftaları zaten bedeni gerer. O haftalarda kaka köprüsü korunur. Korunan güven, sonra yeni yere taşınır.
Çiş ve kaka aynı güne yığılmaz. Çiş oturuyorsa o adım korunur. Kaka ayrı başlık olarak kalır. “Madem çiş var, kaka da olacak” baskısı, duran işi de bozabilir.
Aile hizalanır. Biri bez veriyor, öbürü “asla bez yok” diyorsa çocuk iki kuralın hakemi olur. Konuşma yetişkin zamanında biter. Çocuğa giden cümle tektir.
Evde yargısız dil
Dil yargısızdır. “Kaka vücudundan çıkmak istiyor, seninle bekliyoruz” gibi bir cümle, “yapmıyorsun” cümlesinden farklı bir iklim kurar. Köşeye çekilince “gördüm, haberin gelmiş, sen bilirsin” denebilir. Haber vardır. Mahkeme yoktur.
Kaza veya bez sonrası kaka sergilenmez. Koku alay konusu olmaz. Kardeşe, misafire, grup sohbetine taşınmaz. Utanç, bir sonraki tutmayı büyütür.
Siz yorulduysanız yorgunluk yetişkinler arasında konuşulur. Çocuğa giden yüz, sakin kalır. Yüz, çocuğun okuduğu ilk kitaptır.
Destek, tablo evin her gününe yayılmışsa, çocuk sizden kaçıyorsa, hekim bakıyor ama ev hâlâ geriliyorsa, kreş “kaka da tuvalette olsun” diyorsa işe yarar. Amacım kakayı bir seferde taşımak değildir. Amacım ağrıyı ayırıp köprüyü utançsız kurmaktır. Seanslar Google Meet ve WhatsApp iledir.
Bezde rahat, oturakta durma, karakter konuşulmaz. Beden, yer ve tempo konuşulur. Konuşulunca köprü görünür. Görünmeyen şey, “inat” diye konan etikettir.
Bezde kalan kakayı baskı olmadan konuşmak isterseniz stres girmeden tuvalet eğitimi sayfasına bakabilirsiniz.