“Dikkat çekmek için yapıyor” cümlesi birçok evde hem rahatlatır hem kırar. Rahatlatır: demek ki ciddi bir şey yoktur. Kırar: çocuk hesaplı, manipülatif durur. Küçük çocukta çoğu sahne hesap değil bağlantı arayışıdır. Görülmek ister. Görülmeyince sesi yükseltir. Ses, yaramazlık diye okunursa ev savaşır. Bağlantı diye okunursa ev yer açabilir.
Ben bu davranışları evde tanı diye adlandırmam. Gelişim penceresinde çocuk, sizin bakışınızla büyür. Bakış telefona, bebeğe, işe, kardeşe kayınca çocuk elindeki araçla çağırır: yere yatmak, kaka kelimesi, vurmak, şaka sesi, sürekli “anne bak”. Araç yorucudur. İhtiyaç anlaşılırdır.
Bağlantı mı, test mi
Bağlantı arayışı çoğu zaman şunda durur: siz başka birine veya bir ekrana dönünce davranış başlar. Siz dönünce biraz durur. Tekrar kaybolunca tekrar gelir. Bu döngü “şımardı” demek değildir. Bakışın azaldığı yerde çoğalan çağrıdır.
Test daha çok sınırın kaydığı yerde görünür. Bir gün gülünür, bir gün bağırılır, bir gün pazarlık edilir. Çocuk “bu evde kural hangisi” diye yoklar. Yoklama zekâdır. Cevap netleşince test kısalabilir.
İkisi iç içe de olabilir. Çocuk hem görünmek ister hem duvarı yoklar. Ayrım tek sahnede netleşmeyebilir. Üç gün iz: ne zaman, kimin yanında, siz ne yapınca bitti. İz, cümle uydurmaktan daha işe yarar.
Dikkat çekmek hor görülmesin. Yetişkin de gün sonunda “beni gördün mü” diye konuşmak ister. Çocuğun hali daha bedenseldir. Kelime yetmez. Sahne kurulur.
Oyun bu ihtiyacı en temiz taşıyan yerdir. On–yirmi dakika sizin yönetmediğiniz oyun, birçok evde “bak” çağrılarını azaltabilir. Azaltabilir. Sihirli bitiş yoktur. Yine de sık gördüğüm ilişkidir: doyan bakış, daha az yüksek ses.
Planlı birebir zaman
Birebir zaman, kalan enerjiyle “haydi biraz oyna” değildir. Takvimde durur. Kısa olabilir. Korunur. Telefon başka yerde. Kardeş mümkünse başka kucakta. Çocuk seçer. Siz takip edersiniz.
Bu dilim ödül değildir. “Usurlu olursan oynarız” bağlantıyı şartlı kılar. Şartlı bağlantı, çocuğa şunu öğretir: görünmek için performans. Performans yorucudur. Yorulan çocuk yine çağırır.
İki çocuk varsa dilimler ayrı dursun. “İkinizle birden” çoğu zaman büyük çocuğa yetmez. Yetmezlik kıskançlık, ısırma, bebekçe konuşma olarak çıkar. Ayrı on beş dakika, günün kalanındaki birçok çağrıyı taşıyabilir.
Zaman yoksa dürüst olun. “Şimdi yemek. Yemekten sonra on dakika senin.” Söz tutulursa çocuk beklemeyi biraz daha kaldırır. Söz her gün kayarsa çağrı hemen ve yüksek gelir. Çünkü sonra yoktur.
Masal da birebir zamandır. Aynı kitap, aynı kucak, aynı cümle. Eğitici son eklemeyin. Kucak yeter.
Çağrı anında ne yapılır
Her “bak”a tam dönmek mümkün değildir. Mümkün olan, kısa ve gerçek bir dönüştür. Göz, bir cümle, bazen omuz. “Gördüm, kırmızı kule. İki dakika sonra yanındayım.” Dönüş yoksa çocuk sesi yükseltir. Yükselen sese yalnızca bağırıyla cevap varsa öğrenilen şey şudur: ancak kriz görünür.
Zarar durur. Vurma ve ısırma bağlantı diye geçmez. “Görülmek istiyorsun. Vurmak yok. Gel, elini tut.” İhtiyaç kabul, araç red. İkisi aynı anda durabilir.
Olumsuz dikkat de dikkatir. Bağırı, uzun nutuk, utandırma… Çocuk bakışı alır. Alınan bakış, davranışı besleyebilir. Beslememek, yok saymak değildir. Kısa sınır, sonra sakin anda bağlantı.
Ekran çağrıyı hem keser hem erteler. Kutu susunca “bak” daha yüksek dönebilir. Kutu, sizin yerinize bakıcı olmasın. Sizin yüzünüz, çocuğun asıl ekranıdır.
Kreş çıkışı patlaması da sık bağlantı tablosudur. Gün boyu tutulmuş çocuk, sizi görünce boşalır. Boşalma “kreşte yaramaz, evde kötü” diye okunmasın. Önce kucak, su, kısa oyun. Soru yağmuru sonra.
Evde okunur duruş
Günün içine görünür anlar serpin. Ayakkabıda iki dakika yerde olmak, yemekte telefonsuz yüz, yatışta acele etmeyen kitap. Büyük program şart değil. Serpilen bakış, kriz bakışından ucuzdur. Ucuz derken emeği küçümsemiyorum. Kriz, daha pahalıya mal olur.
Eşinizle “kim ne zaman bakıyor” netleşsin. İkiniz de ekrandaysanız çocuk üçüncü kişidir. Üçüncü kişi olmak, yüksek ses ister.
Karşılaştırma evden çıksın. “Öbürü kendi başına oynuyor.” Mizacı farklı çocuklar farklı sıklıkta çağırır. Sıklık sizi bitiriyorsa utanç değil plan gerekir.
Yeni bebek, işe dönüş, evde hastalık gibi dönemlerde çağrı artar. Artışı “şımarıklık” diye ezmeyin. Bakış gerçekten azalmıştır. Azalan bakışı kısa ve planlı vermek, gün boyu “birazdan” demekten daha doyurur. Birazdan, birçok çocukta hiç gelmeyen zamandır.
Olumlu çağrıları da görün. “Anne bak, kule” dediğinde dönmek, yalnızca kriz görünür olmasın diye önemlidir. Yalnız kriz görünürse çocuk krizi seçer. Seçim ahlak değildir. Öğrenilmiş yoldur. Yolu değiştirmek, sakin anda bakışı sıklaştırmaktır.
Bakışın kalitesi
Kreş çıkışındaki “bak, bak, bak” yağmurunu azarlamayın. Yağmur, günün hesabıdır. Beş dakika tam yüz, sonra çanta ve yol. Yol boyunca soru yağmuru şart değildir. Yan yana yürümek de bakıştır.
Bakış, odada olmak değildir. Telefona bakarak “oynuyoruz” demek, çocuğa yarım yüz verir. Yarım yüz, daha çok “bak” doğurur. On dakika tam yüz, bir saat yarım yüzden doyurucu olabilir. Olabilir. Mizaca göre değişir.
Siz de görülmek istersiniz. Eşinizle beş dakikalık yetişkin konuşması, çocuğun çağrısını “bizi böldü” diye ezmeden planlanır. Plan: “İki dakika siz konuşun, sonra ben geliyorum.” Söz tutulursa çocuk beklemeyi öğrenir. Tutulmazsa çağrı hemen gelir. Çünkü beklenen bakış gelmemiştir.
Çağrılar kendine zarar, sürekli kusma, hiç oyun kuramama, gece uykusunun uzun çöküşü ile gidiyorsa yalnız “dikkat çekiyor” deyip geçmeyin. Önce pediatrist. Gerekirse ek yönlendirme. Ben evde patoloji adı koymam. Bakışın nasıl bölündüğünü ve nasıl verileceğini sizinle çizerim.
Görüşmeler Google Meet ile; birebir dilimleri WhatsApp’tan kısaca izleriz. Çağrıyı savaş değil bağlantı diye okumak için çocuk gelişimi ve danışmanlığı sayfasına bakabilirsiniz.